مروری بر تاریخچه خط لاتین و فارسی

مروری بر تاریخچه خط لاتین و  مقایسه اجمالی و مختصر آن با خط فارسی

خط فارسی کنونی که برای نوشتار رایج از آن استفاده میکنیم در واقع فرزند خط ابجد عربی است. پیش از حمله اعراب و ورود اسلام به سرزمین ایران استفاده از دو خط یا دبیره پارسی اوستایی یا پارسی پهلوی در جامعه مرسوم بوده. از آنجاییکه فارسی چند حرف جدید و پرکاربرد را به خط عربی اضافه کرده، بعدها در کشورهایی نظیر تاجیکستان، افغانستان و پاکستان نیز به ناچار مجبور به استفاده از خط پارسی شدند. البته از سال 1928 خط تاجیکستان به لاتین و بعدها به سیریلیک تغییر پیدا کرد. در مقایسه، خط لاتین Latin یا رومن Roman، از فرم خاصی از الفای یونانی بنام اتروسانز Etruscans نشات گرفته. خط لاتین مشتمل بر ۲۶ حرف است که در حال حاضر بعنوان جامع ترین و پرکاربردترین خط موجود جهان -- با حدود ۷۰درصد کاربران جمعیت دنیا -- شناخته شده است.

ایرانیان در سده‌های نخستین اسلامی به خط‌های مانوی و پهلوی می‌نوشتند. در همین حال ایرانیان مسلمان نظیر یزید فارسی تلاش کردند شیوه نوشتن قرآن را که به خط نبطی بود و در آن ابهامات زیادی بود بهبود بخشند. در خط سریانی یا کوفی حروف بدون نقطه نوشته می‌شدند و مصوت‌های کوتاه و برخی مصوت‌های بلند مانند «ا» نوشته نمی‌شد. از آن رو که قرآن به زبان عربی بود، عرب‌ها در خواندن آن مشکلی نداشتند، ولی ایرانیان نمی‌توانستند آن را بخوانند؛ ازاین‌رو ایرانیان با ذوق و سلیقه خود و با نیم نگاهی به خط پهلوی و خط اوستایی، نقش مهمی را در تکامل خط نوشتاری قرآن و در واقع خط عربی بازی کردند.

اگر چه خط کنونی فارسی از عرب‌ها (خط اسلامی یا کوفی که برگرفته از نبطی و سریانی است) وام گرفته شده، با وجود این می‌توان ادعا کرد که خط اسلامی، خطی است که ایرانیان در شکل‌گیری و خوش‌نویسی آن سهم عمده‌ای داشته‌اند. از آن گذشته بعدها ایرانیان براساس نیازهای زبانی خود، حروفی همانند پ، ژ، گ، چ را به الفبای عربی اضافه کردند و الفبای فارسی را پدیدآوردند و از سده سوم هجری به علت رواج نامه‌نگاری‌های دیوانی، کم‌کم خط‌های مانوی و پهلوی، جای خود را به الفبای فارسی دادند.

خط فارسی به شیوه های گوناگونی نوشته میشود که برخی با کشورهای عربی مشترک و برخی با آنها متفاوت است. از مهمترین شیوه های نگارش این خط میتوان به خط تعلیق، نستعلیق و شکسته نستعلیق اشاره کرد. خط نستعلیق بدلیل ظرافت و زیبایی بعنوان «عروس خطوط اسلامی» نیز شناخته میشود.

تعلیق

نمونه ای از خط تعلیق

از قرن پنجم هجری در نسخ تحریری (شیوهٔ ایرانی)، به تدریج دگرگونی‌هایی پدید آمد و از اواسط قرن هفتم بر اثر تکامل قلم ایرانی خطی بوجود آمد که اقتباسی از آن  بود و بنام خط تعلیق نام گرفت.

نستعلیق

نمونه ای از خط نستعلیق

در بین انواع خوشنویسی که از ابتدای اسلام تا بحال وجود داشته‌است، نستعلیق زیباترین نوع خوشنویسی محسوب می‌شود؛ به‌طوری‌که آن را «عروس خطوط اسلامی» لقب داده‌اند. نستعلیق که آمیختهٔ دو خط تعلیق و نستعلیق گفته شده، توسط میرعلی تبریزی به کمال دست یافت و حرکتی نو آغاز شد.

شکسته نستعلیق

نمونه ای از خط شکسته نستعلیق

 

از سوی دیگر،  ترویج خط لاتین با توسعه امپراطوری روم به سمت دریای مدیترانه آغاز شد. نیمه شرقی امپراطوری شامل یونان و ترکیه و مصر به زبان گریک Greek که بسیار شبیه زبان یونانیان امروز است سخن میگفتند، اما زبان اصلی در حوزه امپراطوری غربی همچنان لاتین بود. رفته رفته زبان رومن Roman که در واقع تکامل یافته زبان لاتین بود در سرتاسر امپراطوری روم جاری گشت.

در اواخر قرن پانزدهم و آغاز قرن شانزدهم خط لاتین بصورت محدود در قسمتهای شمالی، غربی و مرکزی اروپا رایج بود. مسیحیان ارتودوکس اسلاو ساکن شرق و جنوب شرقی اروپا و همچنین یونانی تباران شرق مدیترانه از الفبای کریلیک  Cyrillic استفاده میکردند. در همان زمان الفبای عربی در میان کشورهای عرب اسلامی و ملتهای غیر عرب نظیر ایرانیان، مردم مالزی، اندونزی و ترکیه مرسوم بود. در اغلب مناطق باقیمانده اسیا، نظیر هندوستان، عموما از الفبای معروف به برهمیک Brahmic alphabets یا خط چینی Chinese script استفاده میکردند.

نمونه ای از خط برهمیک Brahmic scripts

با گسترش قلمرو استعماری اروپاییان، خط لاتین -- به همان صورتی که در اسپانیا، پرتِغال، آلمان، فرانسه و انگلیس استفاده میشد -- به قلمرو آمریکا، قسمتهایی از اسیا و پاسیفیک و همچنین افریقا وارد شد.

خط لاتین همچنان برای بسیاری از زبانهای استرونیژین Austronesian languages، شامل فیلیپین، مالزی و اندونزی مورد استفاده قرار میگیرد که جایگزین الفبای بومی برهمیک indigenous Brahmic alphabets و الفبای عربی مرسوم در آن مناطق شده است. 

در اواخر قرن نوزدهم مردم سرزمین رومانی به خط لاتین روی آوردند که پیش از آن تا زمان مرگ پاپ مارتین پنجم Council of Florence نیز از آن خط استفاده میکردند.

با افزایش حوزه استعماری فرانسه و پرتغال، خط لاتین بتدریج جایگزین کارکترهای خطی چینی در زبان مردم ویتنام شد.

در 1928 مصطفی کمال آتاترک دست به اصلاحات گسترده در جمهوری ترکیه میزند. از آن جمله پذیرش الفبای لاتین برای زبان ترکی بود که در واقع جایگزین الفبای عربی مرسوم در آن سرزمین شد. در دهه 1930 و 1940 اغلب مردم ترک-زبان دوران اتحاد جماهیر شوروی، شامل: تاتارها، آذری ها، باشیکراز، قزاقها و قرقیزها الفبای ترکی بر مبنای لاتین را جایگزین الفبای کریلیک Cyrillic نمودند.

 

 





طراحی سایت با توسط ZABET